Over stageplannen, priklijsten en de onnodige frustraties op en rond het podium

In de Speaker (popmagazine uitgegeven door de Popunie) van oktober 2003 werd o.a. het maken van een stageplan behandeld. Om wat meer te weten te komen over een stageplan en hoe het live spelen op een podium technisch in elkaar steekt, kun je dit artikel nalezen als hulpmiddel.

Voor een geslaagd optreden in een zaal of op een buitenfestival zijn een aantal partijen van belang. Uiteraard een band of muzikant, maar daarnaast zeker ook degene die verantwoordelijk zijn voor alle techniek rondom jouw optreden zoals geluid en licht. Als intermediair tussen muzikanten en technici is er bij grotere producties vaak ook nog een stagemanager of productieleider bij betrokken. Al deze betrokkenen zijn dus afhankelijk van elkaar. Omdat de technici een act meestal niet kennen, is het van belang om aan hen over te brengen welke technische voorzieningen er getroffen moeten worden voor dat specifieke optreden. Het zal dus duidelijk zijn dat alle partijen letterlijk en figuurlijk dezelfde taal moeten spreken. De belangrijkste hulpmiddelen hierbij vormen het stageplan en de priklijst. Omdat de praktijk leert dat hierover vaak misverstanden ontstaan en er wel eens wat spraakverwarring heerst, is het hoog tijd om dit onderwerp eens kort en bondig te behandelen. Aan de hand van praktijkervaringen en tips willen we proberen om vaak voorkomende maar onnodige frustraties te voorkomen. Dus voor beginners en gevorderden....

Een paar uitgangspunten en wat Engels vakjargon

Er wordt bij concerten geredeneerd vanaf het podium de zaal in. Heeft de stagemanager het dus over stage left dan is dit vanuit het publiek gezien de rechterkant. FOH betekent Front Of House en staat voor die mixtafel in de zaal waar je nooit drankjes op mag zetten. De bijbehorende technicus noemen we zaalmixer (ook FOH-mixer). De andere mengtafel, die op het podium naast dat smalle trapje naar de kleedkamers, is de monitormix en wordt bediend door de podiummixer (ook monitormixer). Side fills zijn die monitoren die aan de zijkanten van het podium staan en die op de band gericht zijn. Drum fills zijn die monitoren op hoofdhoogte naast de drumriser. Je moet dus aan de podiummixer aangeven wat je op deze monitoren wilt horen. P.A. staat voor Public Address en omvat alles wat nodig is om jouw (akoestische) geluid naar het publiek te versterken. De backline bestaat uit alle instrumenten en de daarbij behorende instrumenten-versterkers. D.I. staat voor Direct Input en via dit verbindingskastje plug je een instrument direct in de monitortafel, dus zonder tussenkomst van een instrumenten-versterker. Een Rider geeft aan een organisatie alle gegevens en bijzonderheden van een act aan. Onderdeel hiervan is dus een stageplan, een priklijst, een cateringlijst, backline-specificatie etc. etc. Dit hele pak papier is jouw rider en heeft als doel te voorkomen dat men van elkaar denkt dat de ander iets levert of wel weet. Tenslotte: de meestgebruikte microfoons zijn van het merk Shure waarbij de SM 57 voor instrumenten geschikt is en de SM 58 voor vocalen gebruikt wordt.

De mensen van een podium (zowel indoor als outdoor) gaan altijd uit van een standaardopstelling en -situatie. Als band moet je dus vooral duidelijk maken waar en hoe hiervan afgeweken wordt. Voorbeeld: standaard is een drummer rechtshandig, dus moet je het aangeven wanneer jullie drummer linkshandig is.

Het voorspel

Zorg er altijd voor dat je eigen spullen in orde zijn. Haperend instrumentarium en slechte stageplannen en priklijsten zijn vaker de oorzaak van problemen dan een niet goed werkende P.A. of monitormix. Zorg ook dat je alles zelf bij je hebt en dus zo min mogelijk afhankelijk bent van de technici. Denk dus zelf aan volle batterijen, gaffertape, snoertjes, plugjes etc. etc. Kom bij evenementen met meerdere acts na elkaar als band ruim op tijd aan. Je kunt dan rustig de situatie ter plekke bekijken en je hebt wat meer tijd om een oplossing te bedenken voor iets wat niet in orde is. In het live circuit krijg je snel een slechte naam als je vaak te laat komt, let hier dus op! Maak ook zo snel mogelijk na aankomst kennis met de stagemanager (indien aanwezig) of met de technici. Zorg er voor dat je een paar extra stageplannen bij je hebt en controleer of dit dezelfde zijn als die van de technici. Maak van tevoren goede afspraken en geef, indien mogelijk, aan hoe en in welke volgorde je wilt soundchecken. Blijf enige tijd voordat je mag opbouwen, soundchecken of optreden in de buurt van het podium. Technici denken en werken vaak een aantal stappen vooruit en willen soms nog wat aanvullende informatie. Niets is zo vervelend voor hen als het moeten zoeken naar iemand van een band die ze juist willen helpen. Bands zijn begrijpelijkerwijs zenuwachtig en vaak onnodig gestresst (misschien te laat aanwezig?) en hierdoor snel geïrriteerd. Serieuze podiumtechnici houden hier rekening mee, maar omdat ook hen niets menselijks vreemd is raden we aan om altijd beleefd te blijven. Een goede show maak je namelijk met z'n allen en gescheld werkt vaak contraproductief.

Het stageplan

In een stageplan geef je aan hoe jouw specifieke act staat opgesteld. Dus welk instrument je op het podium neerzet, waar de monitors en (zang)microfoons moeten staan en wie een D.I. gebruikt. Naast deze plattegrond (bovenaanzicht) vermeldt een stageplan alle zaken die afwijken van de standaard. Hoewel improviseren ter plaatse zo zijn charmes heeft, is het toch aan te raden om bepaalde zaken op voorhand te regelen. Zo is 'n 1.98m lange dj niet blij wanneer er drie uur lang gedraaid moet worden op een te lage tafel. En zo zijn stoelen zonder armleuning, of barkrukken, ook niet overal voorradig.

Geef in je stageplan niet alleen aan dat je iets gebruikt (b.v. Zangeres heeft 'n draadloze mic.), maar ook wie dit levert (b.v. Zangeres gebruikt eigen draadloze mic.). Een aantal zaken wordt afgesproken bij de telefonische boeking en in het contract, maar het is essentieel om deze technische zaken ook in je stageplan te verwerken, omdat dit door andere personen gebruikt wordt en er soms (eerdere) afspraken vergeten worden. Alhoewel jouw band Nederland al meerdere keren platgespeeld heeft en iedere technicus jouw bandopstelling kan dromen, is het toch van belang om ervoor te zorgen dat jouw stageplan/priklijst up-to-date is. Zet er dus een uitdraaidatum en versienummer op en geef aan van wanneer de laatste wijziging is. Zorg er ook voor dat je er bij het optreden zelf nog een paar extra bij je hebt. Altijd op elk blaadje van je stageplan & priklijst de naam en telefoonnummer van de technische contactpersoon aangeven. Als je geen vaste geluidsman hebt dan altijd van het bandlid die het meest weet over alle instrumenten, dus ook de drums.

De standaard P.A. en monitor set-up omvat niet een CD én MD én DAT én MP3- speler. Geef dus aan wat je gebruikt en of je dit zelf meeneemt en of je dit apparaat zelf bedient! Gebruik nooit MP3’s want dit klinkt totaal niet en als je cd's gebruikt, koop dan goede cdr's. Op Windows branden heeft geen voorkeur, Mac is gewoon beter. Een geoefend oor hoort het verschil heel duidelijk want er is veel geluidsverlies! Brandt maximaal met Double-speed (2x) en niet met 16-speed of meer. Check ook of jouw cd-r het doet, want de professionele podiumapparatuur heeft moeite met goedkope huisvlijt-producten. Zet instrumentale backing-tracks ook in de volgorde waarin ze afgespeeld moeten worden. Wanneer de podiumtechneuten dit moeten doen, dien je het hen zo makkelijk mogelijk te maken. Dus niet van " ....eerst track 6, gevolgd door 17 sec. van track 3 en dan track 12, 7 en 4 helemaal....".

Enkele tips m.b.t. je stageplan

• Geef aan hoeveel monitorgroepen je nodig hebt, ga uit van de voor jullie ideale situatie. De technici zullen dit dan vertalen naar de mogelijkheden ter plaatse. Geef ook kort aan welk instrument(en) je op elke monitorgroep wil horen (zie ook voorbeeld stageplan)
• Geef op je stageplan aan waar je op het podium stroom nodig hebt, dit wordt vaak vergeten (in het voorbeeld aangegeven met 220 V). Vooral voor extra's zoals ventilatoren, beamers etc. is dit van belang.
• Men gaat er altijd van uit dat de drummer een eigen drumkleed meeneemt! Is er meer ruimte nodig dan de standaard drumriser (2x2) dan moet dit aangegeven worden.
• Heb je eigen licht of projecties bij je of zijn hier bepaalde wensen over, geef dit duidelijk aan. Ook als je niet wilt dat er een rookmachine gebruikt wordt, moet je dit aangeven.
• Heb je een eigen backdrop, geef dit dan aan (ook de maten!). Zorg zelf voor een compleet en simpel ophang-systeen, want dit is niet altijd voorhanden. Leg je er ook bij neer als men aangeeft dat het niet kan of mag op de door jullie gewenste plaats of manier.
• Tenzij anders afgesproken gaat men ervan uit dat een dj eigen draaitafels, naalden (ook reserve!) en mengtafel meeneemt. Dit wordt immers als "instrumenten" gezien.
• Ook samplers worden vaak niet op voorhand vermeld, dit moet dus wel, want wordt gezien als ‘instrument’.
• Zet op je stageplan het merk van de versterker die je gebruikt, hier kunnen technici van te voren rekening mee houden (zie ook voorbeeld)

De priklijst

Een priklijst is niet een lijst van gewenste frisdranken, maar geeft aan hoe jouw act versterkt moet worden. Dus bij welk instrument moet welke microfoon geplaatst worden en met welk kanaal op de mengtafel moet dit corresponderen. Hiernaast laat het zien wie via een D.I. speelt en geeft het ook aan wie er wat op z'n monitor wil horen. In de voorbeeldpriklijst zie je bij de kolom microfoons de meest gangbare soorten, zoals een SM 58 vaak voor zang wordt gebruikt.

Standaard volgorde priklijst:

Bovenaan de DRUMS, daaronder de BAS, daaronder de GITAAR, daaronder de ZANG, daaronder de TOETSEN etc. etc.

Enkele tips m.b.t. je priklijst

• Gebruik je zenders? Probeer de frequentie op te sporen en zet het in je stageplan/priklijst.
• Geef het aan als de gitarist in stereo speelt.
• Bij festivals neemt het geluidsbedrijf vaak microfoons mee voor de grootste band op die dag, meer dan dat is er dus meestal niet. Houdt hier rekening mee en noem dus elke microfoon die bij jullie nodig is en geef een totaalaantal.
• Geluidstechnici gaan uit van een 5-delig drumstel (drie toms, een snare, een basedrum aangevuld met een hi-hat, twee crashes en een ride). Gebruik je meer dan moet je dit aangeven, want met meerdere bands op een podium wordt de rest dan achteraan op de monitortafel geprikt en hier moet je dan weer vanaf nul beginnen.

Het naspel

Na afloop van je optreden (vooral op festivals) is het van belang zo snel mogelijk jouw eigen spullen van het podium af te halen. De volgende band staat vaak al te popelen om op te gaan bouwen en spullen raken gauw door elkaar of kwijt. Dit is dan ook het moment dat muzikanten al hun snoertjes, adaptors, pedaaltjes en plugjes in een koffer flikkeren en de zogenaamde snoeren-spaghetti ontstaat. Op zich is dit best lekker, maar het is wel handig om die vóór je volgende optreden uit elkaar te halen, dat werkt wel zo snel. Ook kan het slim zijn om je spullen te merken met je bandnaam. Hierdoor weet ook de organisator van wie die spullen zijn die in de kleedkamers zijn achtergelaten. Zo staat er bij de Popunie nog een fraaie basgitaar die na Wantijpop in juni achtergelaten is (de eigenaar mag zich melden!). Neem normaal afscheid van de technici, dit is wel zo professioneel. Besef dat goede technici meestal langer hun beroep uitoefenen dan muzikanten en dat je in het kleine Nederland elkaar vaak kan treffen. Slechte ervaringen met bands spreken zich snel door en het is lastig om van een slechte naam af te komen.

Algemene overwegingen

Het niet op voorhand opsturen van een goed stageplan komt erg amateuristisch over. Het doet vermoeden dat het optreden niet serieus wordt genomen. Als je nog geen goed stageplan of priklijst hebt, maak die dan bij een optreden waarbij je het podiumgeluid goed vindt. Als het klikt met de technicus wil die je meestal wel helpen. Als je er wel over beschikt, vraag dan ook eens aan een technicus hoe die over jouw stageplan en priklijst denkt.

In een zaal of op een buitenpodium klinkt een band anders dan in een oefenruimte. Besef goed dat wanneer er met een aparte podiummixer gewerkt wordt, het geluid dat uit de monitors komt niet hetzelfde klinkt als het zaalgeluid. Ander voorbeeld: stel je hebt een goedkoop effectenbakje dat al een klein beetje ruis op je 15 watt versterker geeft. Weet dan dat dit op een groot podium nog veel erger zal klinken!
Uitgangspunt qua podiumvolume (dus vóór monitorversterking) is dat dit zachter moet dan de zang, maar tegelijkertijd ook harder dan de drums. Dit blijft moeilijk want de gitaarversterkers moeten niet te hard, dit overstemt immers de zang op de monitors, maar kunnen ook niet te zacht omdat ze dan overstemd worden door de drums. Blijf na de soundcheck van het volume op de versterkers af, maar communiceer tijdens de show met de podiummixer over het geluid op jouw monitor. Technici hebben enige tijd nodig om alles goed in te regelen. Wees dus niet te ongeduldig, aan het eind van het eerste nummer is iedereen meestal wel geholpen.

Ga ervan uit dat de podiumtechnici alle technische en akoestische ins en outs van de eigen zaal (of het buitenpodium) en installatie weten, laat dus je eigen geluidsman hier gebruik van maken en een niet te dominante rol spelen tijdens de show. De vaste geluidsman kent de band en de zaaltechnicus kent het podium. Een gouden duo toch? Kom je met een eigen geluidsman naar een festival (waar er geen tijd is om te soundchecken), laat dan de eigen geluidsman de monitormix op het podium doen, dat is belangrijker voor een goed verlopend optreden dan de FOH-mix. Bands met voldoende ervaring qua podiumtechniek zullen kiezen voor het ‘muzikale plaatje’ naar het publiek en zelf de FOH-mix willen doen.

Indien je als voorprogramma speelt, moet je ervan uitgaan dat er weinig tijd voor jouw act is en dat je soms weinig ruimte op het podium tot je beschikking krijgt. Het draait immers om de hoofdact dus eis dan ook niet te veel, zie het als een buitenkans om voor publiek te spelen dat in het algemeen niet speciaal voor jou komt. Speel de hoofdact van het podium of de zaal plat en een volgende keer ben je zelf de hoofdact.

Algemene slimme tips en trucs:

• De standaard is dat de alleen maar bas-spelende bassist geen monitor krijgt. Als bassist kun je dan ook het beste een stuk van je versterker afstaan, lage tonen hoor je immers pas vanaf een bepaalde afstand. Je hoort jezelf dan beter.
• Geef bij meerdere gelijksoortige instrumenten op je stageplan aan welke versterker (soort + type) waar moet komen te staan. Zeker bij festivals staan er soms vele verschillende gereed en is een vergissing zo gemaakt.
• Gitaarversterkers hebben op het podium minder ‘laag’ dan in de oefenruimte, haal er dus wat treble uit als je op het podium staat.
• Waar wil je de microfoon voor je gitaarversterker eigenlijk geplaatst hebben? Experimenteer hiermee en markeer de gewenste plek zodat ook een vreemde geluidsman meteen de microfoon goed plaatst..
• Drummers moeten hun drumstel goed en vaak afstemmen, niet alleen klinkt een ontstemd drumstel voor geen meter, het scheelt ook erg veel tijd en dus frustratie.
• Zangers zouden moeten overwegen om een eigen microfoon te kopen. Gitaristen geven toch ook duizenden euro's uit aan gitaren en versterkers? Het is niet alleen hygiënischer dan de volgeroggelde microfoon van een geluidsbedrijf, maar kan ook schelen in het geluid.
• Werk je met ‘in-ear monitoring’, zorg dan dat er een limiter of compressor op zit. Dit verkleint het risico dat een geluidsman je trommelvlies uit je oren blaast.
• Vooral beginnende zangers moeten hun eigen stem door de monitors leren kennen. Leer dus omgaan met een microfoon (o.a. afstand mond – microfoon) en neem zangles als je van nature te weinig power hebt.
• Wanneer de toetsenist meer dan 1 keyboard gebruikt, is het wijs om een eigen mixer te kopen. Dit is makkelijker dan 4 DI’s, want die kosten alleen maar kanalen.
• Vraag altijd om actieve DI’s want dit zorgt voor een betere geluidskwaliteit, vooral bij akoestische gitaren, koop er desnoods zelf een. Er zijn al goede (b.v. Behringer) te koop voor zo'n 45 euro.
• Er zijn standaard geen bladmuziek-stands aanwezig, neem die dus zelf mee. Het is handig om, vooral in de buitenlucht, wasknijpers bij je te hebben om het papier op z'n plaats te houden.
• Als de mogelijkheid zich voordoet, speel dan over je eigen backline en zet deze op vlakbij het podium (maar niet in de weg!) en doe dit ruim voordat je op moet. Dit werkt niet alleen sneller, je bent natuurlijk ook meer ingespeeld op je eigen spullen. Soms kan of mag dit, om praktische redenen, echter niet en wees dan zo flexibel en professioneel om hier geen halszaak van te maken. Soms staan er immers dezelfde, of zelfs betere, spullen dan die van jezelf en is het verschil in de zaal meestal amper hoorbaar.
• Oefen als band ook in het spelen in een andere podiumopstelling, zodat het geen ramp wordt wanneer zich dit voordoet.

Not done!

• Drank op versterkers. Kijk sowieso uit met drank op het podium, maak er geen waterballet van.
• Als de geluidsman de drummicrofoons aan het prikken is, sla je niet op het drumstel. Besef dat zijn oren jouw geluid moeten maken!
• Trek pas je snoeren en kabels eruit als de geluidsman dit aangeeft en het kanaal heeft uitgezet.
• Zonder overleg doorspelen na de afgesproken eindtijd. Zeker bij festivals kan dit de organisatie in serieuze problemen brengen (o.a. qua vergunning!).

Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met Jan Troukens (Excess Audio & Light) en Gert-Jan Hayes (De Boerderij in Zoetermeer).